ISSN:1306-7877

CUMHURİYET DÖNEMİNDE AMERİKAN EMPERYALİZMİNİN TÜRKİYE'YE GİRİŞİ: THORNBURG RAPORU


İkinci Dünya Savaşının sonunda Türkiye yeni bir kalkınma hamlesi başlatabilmek için dışarıdan hem maddi destek hem de teknoloji alma ihtiyacını duydu. 1947 yılında Türk Hükümeti, makine ve teçhizat için yardım alabilmek ümidiyle Amerika’dan Marshall Planı’nın kapsamına alınması ve bu plan çerçevesinde 615 milyon dolar yardım yapılması talebinde bulundu. Uluslararası ilişkilerde kısa sayılabilecek bir süre içinde Amerikan hükümeti tarafından Türkiye'nin talebi uygun bulundu. Türkiye Temmuz1948’de Marshall Planı (yardımı) kapsamına alındı ve iki ülke arasında İktisadi İşbirliği Anlaşması imzalandı. İşte Thornburg Raporu, bu anlaşma çerçevesinde gündeme gelmişti. Anlaşmayı izleyen aylarda yardım programını yürütecek bir Amerikan Heyeti Türkiye’ye gelerek Ankara’ya yerleşti. Raporu hazırlayacak heyetin başındaki isim olan Thornburg, 1947 yılında Bahreyn’deki petrol arama çalışmalarında bulunmuştu. Thornburg, o dönemde Türkiye’yi de ziyaret etmiş ve ülkenin genel durumu hakkında incelemelerde bulunarak bilgi sahibi olmuştu. Thornburg Raporu olarak anılan çalışma American Standart Oil Şirketi’nden Max Weston Thornburg’un, Graham Spry ve George Soule ile birlikte 1949- 1950 yıllarında yaptığı incelemeler sonucunda 1949 yılında “Türkiye Nasıl Yükselir?” ve 1950 yılında yazdığı “Türkiye’nin Ekonomik Durumunun Tenkidi” adlı iki çalışmayı içerir. Raporlarda Türkiye'de nitelikli uzman ve danışmanların eksikliğine vurgu yapıldıktan sonra, iyi yetişmiş yöneticiler ve uzman personelin sağlanması için liyakat ilkesine önem verilmesi ve ücret sisteminin de bunu geliştirecek düzeyde olması gerektiği üzerinde durulmuştur. Ülkede tarımın geri kalmışlığı ve yanlış kullanılan 20. yüzyıl endüstriyel üretim tekniklerine ilişkin gözlemlerinin ardından daha temel ihtiyaçların karşılanmasına yönelik öneriler sıralanmıştır. Bu öneriler arasında kırsal kesimde yaşayan halkın yol, su elektrik benzeri ihtiyaçlarının karşılanması için hafif sanayi üretimine, tarımsal büyümeye, özel girişime dayalı ihracat temelli madenciliğe ve tüketim mallarına yönelik yatırımlar yapılmasını önerileri dikkat çekmektedir. Türkiye'nin kalkınmasında önemli bir yere sahip olan Karabük’teki Demir-Çelik tesisleri oldukça sert bir şekilde eleştirilerek bunların ham ve yararlı olmaktan uzak yatırımlar olduğu belirtilmektedir. Ayrıca SSCB (Rusya) desteği ile yapılan yatırımlar eleştirilmekte ve bu devletin yatırım desteğine karşı olunması gereğine vurgulanmaktadır. Önerilen yatırımlar konusunda ise Amerika’nın hem iş tecrübesine ve hem de yardımlarına (sermaye yatırımı, dış borç/kredi, dış yardım) sığınılması tavsiye edilmektedir.


Keywords


Türkiye, Amerika, Thornburg Raporu, Emperyalizm, Planlama

Author: Güngör TOPLU - Prof. Dr. Yaşar Semiz
Number of pages: 455-484
DOI:
Full text:
Toplum Bilimleri Dergisi
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.